Çalgı Hakimiyeti


Bir kişinin , çaldığı çalgı ve hakimiyeti'nin tam olabilmesi için, o kişide, çaldığı çalgıyla ilgili olarak aşağıdaki becerilerin bulunması gerekir.

a) Ud. keman, viyola, viyolonsel, kontrbas, tanbur ve lavta gibi çalgılarda, , mükemmel bir şekilde pozisyon bilgisi ve tekniğine sahip olmak.
b) Çalgının ses genliğini ve bu genlik içinde;hangi seslerin net ve parlak, hangi seslerin boğuk ve mat, hangi seslerin sert ya da cırlak olduğunu ve hangi pozisyonda hangi seslerin bu özelliklerden hangisiyle ilgili olduğunu çok iyi bilmek, bir başka deyişle, çalgı bilgisi'nin o çalgıyla ilgili tüm bilgilerine sahip olmak,
c) Üfleme çalgılarda, özellikle ney'de, kalın(pest) seslerde (dem sesler) fosurtusuz, tiz seslerde ise çatlak veya detone ses çıkarmayacak şekilde seslendirme becerisine sahip olmak.
d) Yaylı çalgılarda, yayın, gıcırtısız çekilebilmesinin yanında, süreğen sesleri bölmeden çıkarabilmek, kısaca, yay tekniğine sahip olabilmek.
e) Mızraplı çalgılarda, o çalgıyla ilgili mızrap vuruş tekniklerini çok iyi bilebilmek,
f) Yine o çalgıyla ilgili olarak, hangi nüansın nasıl yapılacağını bilmenin yanında;glisando, çarpma, tril, vibrato gibi seslendirme şekillerinin nasıl yapılacağını bilmek,
g) Yine o çalgıyla ilgili olarak;legato, senkop, rallentando, ritartando gibi süresel işlemlerin nasıl yapılacağını bilmek,
h) Ezgisel akış içinde, üfleme çalgıların dışında kalan tüm çalgılarda, zaman zaman , aynı anda iki ya da daha fazla ses çıkarabilmek, bir başka deyişle , uygusal seslendirme becerisine de sahip olmak, (akor seslendirilmesi)

ı)Yine üfleme çalgıların dışında kalan çalgılarda, tek ses olarak doğaçlanan bir ezgiye, başka ses ya da seslerle eşlik edebilmek. Taksimin en iyi ve etkili olabilmesinin bir dış koşulu olarak, taksimin, dikkatli bir dinleyici kesiminin yer aldığı akustik bir ortamda yapılması çok büyük önem taşır. Taksim'e başlamadan önce yapılması gerekenler:

a) Konsantre olunabilmeli,
b) Taksimin, geleneksel mi yoksa özgür mü olacağı, ayrıca, hangi makamda taksim yapılacağı, eser ya da ortam dikkate alınarak saptanmalı,
c) Yapılacak taksimin türü dikkate alınarak, önceden açıklanmış biçimlerden biri seçilmeli,
d) Seçilen biçimi oluşturan cümlecik ya da cümleler arasındaki ilişki dikkate alınarak, geçki yapılıp yapılmayacağına, yapılacaksa, hangi makama geçki yapılacağına, doğaçlama anında verilecek kararın değişebilme olasılığı gözardı edilmeden, geçici olarak ve genel hatlarıyla karar verilmeli.
Yukarıda yazdıklarımız, taksim öncesi gerçekleştirildikten sonra, taksim sırasında ise, aşağıdaki konular dikkate alınmalıdır: Taksim sırasında yapılması gerekenler :

a) Önce, bir önceki makam ya da taksimden sonra seslendirilecek eserlerin makamı veya yalnızca, taksim yapılarak dinletiye son verilecekse, taksim yapacak kişinin dinleyici ortamını da dikkate alarak saptayacağı makam, tüm özellikleriyle belirtilmeli,
b) Geçki yapılacaksa, temel makamın belirtilmesi sırasında geçki yapılacak makama nasıl geçileceği, dolayısıyla, hangi seslerin nasıl bir köprüyle kullanılacağı tasarlanmalı,
c) Geçiş taksimi dışında, geçkiden sonra mutlaka temel makama dönülmeli ve bu dönüşün hangi sesler ve köprülerle yapılacağı tasarlanmalı,
d) Seslendirme sırasında, motif ve ezgi değişimlerinin hangisi, nasıl uygulanmalı sorusu ve yanıtı, taksimin başından sonuna dek sürekli düşünülmeli,
e) Mutlak surette, çalgının tekniğiyle de bağdaşan ezgilerin yaratılmasına özen gösterilmeli,
f) Yaratılan ezgilerin, yeri geldikçe nüans'lı ve süslemeli olmasına dikkat edilmeli,
g) Güçlü seslerinin üzerinde önemle durulmalı, bu seslerle bitirilen cümlelerin ya da söylemlerin sonlarında soluklanılmalı böylece, dinleyenin duyumsal hazza ulaşmasını sağlamanın yanında, sonraki cümlelerin nasıl oluşturulacağı , geçki, bir başka bölüme geçme gibi konuların tasarlanması için zaman kazanılmalı,
h) Bitiş etkisinin tam anlamıyla oluşabilmesi için, makamın durağı etrafında sürekli gerilim yaratılmalı ve durak sesi uzun süreli olarak bir kez duyurulmalıdır.

Kaynak : Onur AKDOĞU (İzmir-1989)